جامعه شناسی

  • ۰
  • ۰

نوشته: ولفگانگ فلیکس

ترجمه: علیرضا فدائی پور

در دنیای باستان، دیلمیان عبارت از قبایلی کوه نشین اند که عموما به واسطه آثار جغرافیدانان عرب در قرن دهم میلادی به عنوان ساکنان منطقه دیلم یعنی مناطق مرتفع گیلان به ما شناسانده شده اند اگرچه ، گستره توزیع جمعیتی دیلمیان تا مناطق جنوبی ارمنستان و قفقاز نیز قابل استنتاج است

  (Minorsky, p. 193)

نخستین باری که از دیلمیان در منابع مکتوب یاد شده به "تاریخ جهان" پلی بیوس که مربوط به اواخر قرن دوم پیش از میلاد بوده بازمی گردد که در توصیف سرزمین ماد بلافاصله پس از مادها از دیلمیان در کنار کادوسیان و میتانی ها به عنوان ساکنان شمال ایران یاد شده همچنین این احتمال نیز وجود دارد که پیش از پلی بیوس،  قوم الیمایویی که توسط پلوتارک در کنار مادها از آن ها نام برده شده به واقع همان دیلمیان بوده باشند. در اواخر قرن دوم میلادی، تولمی ، موقعیت جغرافیایی موطن دیلمیان را جنوب شرقی ری و غرب تپورستان (طبرستان ) می دانست. (Markwart, Ērānšahr, p. 126 n. 1) در کارنامک که به زبان پهلوی نگاشته شده اینگونه ثبت گردیده که در آخرین سال های ضعف و فتور پادشاه اشکانی موسوم به آرتابانوس پنجم ( و یا شاید هم چهارم)، وی سپاهیانش را از ری، دیلمان و پتشخوارگر فراخواند. این سند مشخص می نماید که نواحی جنوبی جبال البرز موطن دیلمیان بوده است. به صورت دقیق تر در نامه تنسر، قید شده که دیلمان، گیلان و رویان، همگی جزء قلمرو گشنسپ شاه تبرستان قرار داشته است. گشنسب تحت الحمایه اردشیر ساسانی قرار داشت و بدین وسیله توانست فرمانروایی اش را با ضمانت شخص اردشیر حفظ نماید. این سلسله در دوران پیروز اول نیز همچنان بر سر کار بود  

(459-84; cf. Masʿūdī, Tanbīh, p. 99-100)

قباد  (488-531) فرزند کهتر خود کاووس را به عنوان شاه تبرستان منصوب نمود (Nāma-ye Tansar, tr., p. 70; Ebn Esfandīār, tr. Browne, pp. 92-94) در اواخر سلطنت قباد ( زمانی که امپراتور روم ژوستن اول هنوز در قید حیات بود ) وی سرداری به نام بویه ملقب به وهرز را به سوی گرگین حاکم گرجستان که تحت الحمایه روم بود گسیل داشت بویه اهل دیلم بود این واقعیت از سنتی که بر اساس آن، وهرز فاتح یمن در دوره سلطنت خسرو انوشیروان پیش از آن حاکم دیلم بوده استنباط می شود. (Masʿūdī, Tanbīh, p. 260; Ḥamza, p. 138) سربازان تحت امر وهرز هم همگی دیلمی بودند  (Nöldeke, Geschichte der Perser, p. 167) بنا به گزارش پروکوپیوس (Nöldeke, Geschichte der Perser, p. 167) که از یک نقطه نظر غربی تنظیم شده: "دیلمیان متحدین خودمختار ایرانیان بوده و در کوهستان های صعب العبوری واقع در قلب ایران می زیستند و به عنوان جنگجویان پیاده نظام مجهز به شمشیر، سپر ، زوبین مطرح بوده و به واسطه زیست در نواحی کوهستانی دارای روحیه ای جنگاورانه بوده اند" (De Bello Gothico 4.14.5-7, 4.14.9) اندکی بعد، مطابق گزارش آگاتیاس (3.17.6-9, 3.17.18-22) دیلمیان حملات بی حاصلی را بر ضد هون های سابیر که در خدمت رومیان بودند سامان دادند. آگاتیاس، دیلمیان را به مثابه متحدین جنگجو و خودمختار ایرانیان معرفی نموده که دارای مهارت های کامل رزمی در جنگ های نزدیک یا بافاصله بوده و از شمشیر، نیزه و فلاخن استفاده می نمودند. در قطعه ای منسوب به تئوفانس، نوشته شده که در جنگ های مابین ایرانیان و رومیان که در خلال حکمرانی ژوستن دوم بر روم رخ داد قوای دیلمی به میدان نبرد مابین ایرانیان و ساویرهای هون اعزام شدند پس از پایان پادشاهی هرمز چهارم و در دوره ای که منازعه ای در داخل حکومت ساسانی مابین مدعیان قدرت رخ داده بود رهبری دیلمیان به بهرام چوبین پیوست. هنگامیکه خیرش بهرام چوبین به شکست انجامید دیلمیان به شورش دایی خسرو دوم گرویدند

(probably 592-95; cf. Nöldeke, Geschichte der Perser, p. 486) پس از شکست این شورش، شهر  وهرز ( حاکم دیلم) در اتحادی با مرزبان گرگان به مصاف بازماندگان سپاهش مشتمل بر دیلمیان و ارامنه رفتند   (Sebeos, tr., pp. 43-46) برحسب اتفاق، گزارش شده (Balāḏorī, Fotūhá, p. 282) که خسرو دوم، گارد محافظانی مرکب از 4000 نظامی دیلمی در اختیار داشت. هنگامیکه اعراب موفق به فتح سراسر ایران شدند دیلمیان همچنان خودمختار باقی مانده و تا قرن نهم تابع سلسله های حکومتی خودشان بودند  (cf. Minorsky, p. 190; Markwart, Ērānšahr, p. 127; see ii, below).

مسیحیت هم برای نخستین بار به سال 554 وارد خطه دیلم گردید که گزارش شده در آمل و گیلان اسقف مسیحی وجود داشته (Chabot, pp. 109, 366) این مذهب مدتی طولانی در این ناحیه دور از دسترس به بقاء خود ادامه داد اسقف نسطوری، تیموتی یکم (780-823) جایگاه گیلان و دیلم را به عنوان شهرهای اسقف نشین ارتقاء داد (Thomas of Marga, I, pp. 252-53; II, pp. 467-68) با اینحال مدارک برجای مانده از مکاتبات اسقف دال بر این است که جایگاه شهرهای مذکور تنها مابین سال های98 - 795 وجود داشته است. (cf. Braun) به واقع این ترتیبات هیچگاه پایدار نبوده اند در سال 893 الیاس اسقف دمشق ، تنها یک بار از سرزمین ماد ( ری ) به عنوان اسقف نشین یاد نمود و فهرست مذکور توسط ابن الطیب ( متوفی به سال 1043) گردآوری شده و عبدیشو اسقف نصیبی (متوفی به سال 1318) در این خصوص ساکت بوده (Sachau, pp. 21 ff.) با این وجود عنوان اسقف نشین دیلم، مجددا در فهرست های مطروحه توسط مورخان در قرن چهاردهم از سوی اسقف های نسطوری، متی و نیز اندکی پیش از آن، صلیبها بن یوحنا مورد تاکید قرار گرفته است  (Maris Amri et Slibae, pp. 126, 132) اینطور به نظر می رسد که بقایای مسیحیت تا آن دوران همچنان وجود داشته است

 

 

Bibliography :

(For cited works not found in this bibliography and abbreviations found here, see “Short References.”) O. Braun, “Ein Brief des Katholikos Timotheos I über biblische Studien des 9. Jahrhunderts,” Oriens Christianus 1, 1901, p. 299-313.

 

J.-B. Chabot, Synodicon Orientale ou Recueil de synodes nestoriens . . ., Paris, 1902.

 

Kār-nāmag ī Ardašīr, tr. T. Nöldeke as “Geschichte des Artachšīr i Pāpakān,” Bezzenbergers Beiträge 4, 1878, pp. 22-***.

 

Maris Amri et Slibae De Patriarchis Nestorianorum Commentaria, ed. E. Gismondi, Rome, 1896.

 

V. Minorsky, “Daylam,” in EI2 II, pp. 189-94.

 

Nāma-ye Tansar, tr. M. Boyce as The Letter of Tansar, Rome, 1968.

 

E. Sachau, “Zur Ausbreitung des Christentums in Asien,” APAW, Phil.-hist. Kl. 1, 1919, pp. 1-80.

 

Sebêos, Patmutʿiwn i Herakln, tr. F. Macler as Histoire d’Héraclius par l’évêque Sebèos, Paris, 1904.

 

Thomas of Marga, Historia Monastica, ed. and tr. E. H. W. Budge as The Book of Governors, 2 vols., London, 1893.

 

  • ۹۵/۰۷/۲۴
  • علیرضا فدائی پور

نظرات (۲)

سلام ت شماره ره خامبه گب بزنیم
  • مهیار فدائی پور
  • kangely  جان می آدرس ایمیل: mahyarfadaei@gmail.com

    ارسال نظر

    ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
    شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
    <b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
    تجدید کد امنیتی