جامعه شناسی

  • ۰
  • ۰


انگیزه تهیه این متن، برگزاری نخستین هم اندیشی "ترافیک، شهر و توسعه پایدار در رشت" بود که اینجانب مسوولیت پنل جامعه شناسی آن را بر عهده داشتم  

(http://farzandanegil.com/%d8%a7%d9%88%d9%84%db%8c%d9%86-%d9%87%d9%85-%d8%a7%d9%86%d8%af%db%8c%d8%b4%db%8c-%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%81%db%8c%da%a9%d8%8c%d8%b4%d9%87%d8%b1-%d9%88-%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%b9%d9%87-%d9%be%d8%a7%db%8c/)

آنچه در این هم اندیشی اظهار داشتم تاحد زیادی برمبنای متن پیش رو است :

ظرف دو دهه اخیر رشت به عنوان بزرگترین شهر شمال کشور توسعه ناموزونی را تجربه کرده است و این گسترش، پیامدهای اجتماعی متعددی را نیز به دنبال خود داشته است پیامدهایی از قبیل افزایش انبوه جمعیت، ترافیک گسترده در سطح شهر به علت فقدان زیرساخت های مناسب، رشد و گسترش اسکان رسمی و حاشیه شینی و محلات فاقد امکانات مناسب شهری همراه با تراکم بالایی از جمعیت و.... که لزوم توجه بیشتر نخبگان شهر، اصحاب رسانه و قلم به آن را می طلبد

برای شروع بحث و در مقدمه، مناسب است نگاهی ساختاری Structuralو کل گرایانه به اوضاع این شهر داشته باشیم با ذکر این نکته که نگاه جزءگرایانه و تمرکز صرف بر روی یک مساله منفرد به عنوان مثال امر ترافیک بدون در نظر گرفتن سایر مباحث مرتبط بدان الزاما ما را در خطر تحریف واقعیت و یا دست کم نادیده انگاشتن وجوه مهمی از آن موضوع قرار خواهد داد به تعبیری مانند کسانی خواهیم شد که "درخت را می بینند ولی جنگل را نمی بینند"

برای اجتناب از کاستی های نگاه جزءگرایانه ناچاریم مساله ترافیک را در بستر کلی تر و ساختاری مسائل کلی شهر رشت بگنجانیم تا درک بهتری از ابعاد و زوایای پنهان و مغفول این پدیده به دست آوریم چرا که تمامی پدیده های اجتمای در یک نظام اجتماعی Social system اموری در هم تنیده و وابسته به یکدیگرند و درک مشکلات در یک جزء بدون درنظر گرفتن بستر ساختاری محاط برآن امری ناممکن می باشد

برخی از این مسائل را به شرح زیر می توان برشمرد:

-         جمعیت رشت در طول روز چیزی درحدود دوبرابر آن در شب است به عبارت دیگر به علت اینکه این که این کلانشهر، نقطه ثقل اقتصاد استان و محل تجمیع و انباشت مازاد اقتصادی کل گیلان محسوب شده و با وام گیری از تعبیر گوندر فرانک نقش متروپل را در منطقه ایفاء نموده و مازاد اقتصادی سایر نواحی استان بدان انتقال می یابد ازاینرو جمعیت قابل توجهی را به علل اقتصادی در طول روز جذب نموده و بدیهی است به علت نبود زیرساخت های مناسب برای سرویس دهی به این جمعیت متراکم، مسائل و معضلاتی را که یکی از جلوه های آن ترافیک انبوه شهری است شاهد خواهیم بود

-         رشت با وجود آنکه مطابق آمارهای کشوری 31درصد جمعیت کل استان را در خود اسکان داده، تنها از 16 تا 18درصد اعتبارات استان برخوردار است بدیهی است این عدم تناسب در کیفیت خدمات شهری و بروز و ظهور معضلات شهری از قبیل ترافیک جلوه گر خواهد شد

-         در ادامه همان نگاه ساختاری و کل گرایانه می بایستی مجددا تاکید نمود مسائل و معضلات ترافیکی ربط مبرمی با سایر مسائل و معضلات شهری داشته به عنوان مثال تا زمانیکه استراتژی توسعه گردشگری شهر رشت دچار تحول بنیادی نگردد و سند جامع گردشگری این شهر با نگاهی نو تدوین و اجرا نشود نمی توان امیدی به بهبود امر ترافیک داشت اما ربط گردشگری با ترافیک چیست؟

 

در ادامه توضیح خواهم داد

استان گیلان و شهر رشت زمانی یکی از قطب های صنعتی کشور محسوب شده و کارخانجات صنعتی متعدد آن بالاخص در حوزه هایی نظیر منسوجات، تولیدات لوازم الکتریکی، فولاد و ...سهم قابل توجهی از تولیدناخالص ملی کشور را به خود اختصاص می دادند اما متاسفانه در دودهه پس از جنگ زمانی که همه خواب بودیم مسئولان دولتی اظهار کردند که استان گیلان قطب کشاورزی و گردشگری است و نیازی به توسعه صنعت در این استان وجود ندارد. اما پس از دو دهه صنعت زدایی مرگبار از گیلان همین مسوولان ملاحظه کردند که زمین های کشاورزی به سرعت در حال تغییر کاربری  ومهاجرت از روستا به شهر در حال گسترش بوده و سهم کشاورزی در اقتصاد استان رو به کاهش رفته است و از سوی دیگر گردشگری نتوانسته ارزش افزوده بسنده ای ایجاد نموده و سهم متناسبی در ایجاد اشتغال برعهده گیرد

برای وضوح بخشی به مساله می خواهم اشاره ای به مقاله دوست و همکار عزیزم دکتر علیرضا محمدی داشته باشم که در قالب نوشتاری با عنوان "تهدیدهای توریسم انبوه در توسعه پایدار گردشگری" در روزنامه فرهیختگان  منتشر گردید و به نحو عالمانه ای ضعف های گردشگری انبوه mass tourism را که بر اساس برنامه ریزی تکنوکرات های ساده لوح قرار بود محور توسعه گیلان و ایجاد ارزش افزوده و اشتغال نسل جوان قرار بگیرد مورد ارزیابی قرار داده است متاسفانه این مقاله فوق العاده مهم و ارزشمند آنگونه که باید و شاید در فضای رسانه ای گیلان و در میان اصحاب فکر و قلم که دغدغه توسعه شهر و استانشان را دارند مورد توجه قرار نگرفت در اینجا سعی می کنم به برخی از تم های اساسی این یادداشت اشاره کنم:

-         امروزه واژه گردشگری انبوه، در تعاریف علم گردشگری مفهومی غیر کارکردی و غیرعلمی است که پرونده آن باوجود تمامی تاثیرات مثبت ابتدایی در توسعه این صنعت، سالهاست که بسته شده و به تاریخ پیوسته است.

-         امروزه گردشگری پایدار جایگزین گردشگری انبوه گردیده است بدین معنا که گردشگری باید تعهدات اکولوژیکی و نیز جنبه های فرهنگی، ارزشی و عناصر سنتی جوامع محلی را مد نظر داشته باشد.

-         در دنیای امروز تاکید بر اصول توسعه پایدار در گردشگری، تا جایی پیش رفته که در مجامع علمی و مدیریتی این رشته دیگر تاکید بر رشد توریسم انبوه به عنوان رشد صنعت گردشگری امری کاملا منسوخ شده است و صاحب‌نظران پرداختن به این سبک از توریسم در مقاصد توریستی کشورهای توسعه نیافته جهان را نشان از فقدان مدیریت و نگرش جامع و برنامه ریزی محسوب میکنند

با توجه به مباحث مطروحه در مقاله دکتر محمدی می توان اینگونه نتیجه گرفت مقوله ای مانند ترافیک متراکم در کلانشهری به مانند رشت با مسئله آسیب شناختی گردشگری انبوه ربط وثیق دارد چراکه این شهر به علت واقع شدن در کریدور گردشگری در ایام تعطیلات با ورود حجم قابل توجه گردشگر و نتیجتا تشدید مسئله ترافیک مواجه می گردد (معضلات گردشگری انبوه) بنابراین بدون دگردیسی و تحول بنیادی در استراتژی توسعه گردشگری استانمان و بدون تهیه و تدوین نقشه و سند جامع گردشگری شهر رشت برمبنای گردشگری پایدار و نه گردشگری انبوه نمی توان ساده انگارانه انتظار رفع معضلات ترافیکی را داشت  در ایام تعطیلات و پیک ورود مسافران ، جمعیت رشت تا 400هزار تن یعنی معادل تقریبی 50 درصد جمعیت آن افزایش می یابد و طبیعتا از آنجا که این شهر فاقد زیرساخت های لازم برای خدمات رسانی ترافیکی به این جمعیت انبوه است شهروندان را دچار مشکلات متعددی خواهد نمود آسیب های گردشگری انبوه تنها محدود به افزایش ترافیک نبوده بلکه تخریب محیط زیست و اکولوژی گیلان و همینطور افزایش قابل توجه پسماند و زباله از دیگر پیامدهای منفی آن می باشد با توجه به اینکه استان ، خود در مقوله دفع زباله دچار مشکلات فراوانی بوده و لندفیل سراوان و آسیب های وارده به این جنگل زیبا یکی از جلوه های آن می باشد

ازاینرو یکی از مشخصه های نگاه کل گرایانه و ساختاری که در ابتدای بحثم بسیار روی آن تاکید داشتم در همین نکته به چشم می خورد شهر یک تمامیت Totality درهم تنیده است و مسائل و معضلات آن در یک بخش به عنوان مثال مقوله ترافیک بدون درنظر گرفتن سایر بخش ها و پدیده ها و عوامل مرتبط و به صورت مجرد و انتزاعی قابل درک نخواهد بود

پس از این تذکار، می خواهم به اتفاقی که در چند روز گذشته در شهرمان روی داد بپردازم شهرداری رشت به منظور تسهیل امر ترافیک، توسعه خطوط اتوبوس تندرو را در دستور کار خود قرار داد بدین منظور تعدادی اصله درخت قطع گردید اعتراضات گسترده ای در فضای مجازی و رسانه ای برخاست

نفس این امرکه شهروندان نسبت به یک اتفاق رخ داده در مجموعه شهری ( قطع درختان) واکنش نشان داده اند امری میمون و مبارک تلقی می شود اگرچه ممکن است فرصت طلبانی بخواهند بر این اعتراضات موج سواری نموده و در جستجوی منافع باندی کوتاه مدت خود برآیند اما نمی توان انکار نمود که خود این امر که ما با شهروندانی مسوول و پرسشگر مواجهیم مایه فخر و مباهات است و اگر غیر از این بود می بایستی که نگران می شدیم چراکه با یک شهر و شهروندانی منفعل مواجه می بودیم که نسبت به رویدادهای رخ داده در محیط پیرامون خود و در حوزه عمومی بی تفاوتند علی هذا تامل در جنبه های اجتماعی این رویداد به منظور درس گرفتن از آن می تواند سودمند باشد

به نظر می رسد مدیریت شهری در اجرای این طرح، حساسیت افکار عمومی و به تبع آن مقاومت اجتماعی شهروندان را دست کم گرفته و این دقیقا پاشنه آشیل این طرح توسعه شهری بوده است از آنجا که ممکن است چنین ایرادی در اجرای سایر پروژه های معظم شهری نیز رخ دهد لذا تامل بر روی ابعاد و زوایای آن می تواند راهگشا باشد

امروزه پیش از اجرای هرگونه پروژه کلان شهری اجرای آزمونهای ارزیابی تاثیرات اجتماعی طرح ضروری به نظر می رسد

توجه به ابعاد فرهنگی و اجتماعی در اجرای پروژه‌های عمرانی و شهری از دهه ۱۹۷۰ مورد توجه کشورهای توسعه‌یافته قرار گرفت. در واقع ارزیابی اجتماعی به منظور کاهش میزان تخریبی که در سایه فن‌آوری‌های نوین و تأثیرات محیطی آن ایجاد می‌شد، پدیدار گردید.

انجام طرح‌های ارزیابی و پیوست‌های اجتماعی پروژه های عمرانی در ایران بسیار نو‌پاست. شاید وزارت نفت را یکی از مراکزی دانست که از دهه ۱۳۴۰ در اجرای پروژ‌های نفتی خود به مطالعه و بررسی موضوعات فرهنگی و اجتماعی بومیان ساکن در محل یا مسیر اجرای پروژه‌ها توجه نشان داده است. در چند سال اخیر نیز شهرداری تهران ارزیابی تاثیرات اجتماعی و فرهنگی (اتا) پروژه‌های شهری را در برنامه کار خود قرار داده و بسیاری از مراکز علمی ـ پژوهشی و همچنین پژوهش‌گران مستقل را درگیر این نوع از مطالعات اجتماعی شهری نموده است. این نوع مطالعات امروزه به اختصار طرح‌های «اتا» نامیده می‌شوند.

بااینحال همچنان در ساخت و سازها و پروژه های شهری تمرکز جدی بر بحث‌های فنی و اقتصادی بوده ولی به ماهیت اجتماعی و تأثیرات آن بر زندگی شهروندان کم توجهی شده است.

به نظر می رسد نقطه ضعف اجرای پروژه اخیر و بازخوردهای منفی حاصله از آن در میان قاطبه شهروندان ناشی از ضف در همین مورد بوده است اگرچه مجری طرح معتقد به ارزیابی تاثیراجتماعی بوده است اما نتایج عینی و پیامدهای منفی اجتماعی درمقابل اعتبار و پایایی آزمون های ارزیابی تاثیر اجتماعی این طرح علامت سوال جدی قرار می دهد

ازاینرو درسی که مدیریت شهری از بازخوردهای اجتماعی منفی پروژه اتوبوس تندرو می تواند بگیرد این است که در ساخت و سازها و پروژه های شهری علاوه بر تمرکز جدی بر بحث‌های فنی و اقتصادی به ماهیت اجتماعی و سنجش تأثیرات آن بر زندگی شهروندان نیز اهتمام جدی مبذول دارد

برای تمام کنش‌گرانی که در عرصه حیات شهری نقش دارند، لازم است درک روشنی از واقعیت شهر و فعل و انفعالات آن داشته باشند و متناسب با این شناخت، آثار مداخله خود را به درستی تحلیل کنند و تدابیر لازم را بیندیشند. کاهش آثار منفی ناشی از اجرای این پروژه‌ها نشان‌دهنده موفقیت «اتا» خواهد بود.

لذا انتظار می رود  مدیریت شهری با درس گیری از پیامدهای این پروژه، بیش از گذشته به «اتا» توجه و از این مطالعات حمایت نموده و آن را جدی بگیرد. چرا که تاثیرات اجتماعی همانند تاثیرات زیست محیطی نیست که تنها زمانی پدید می آید که کاوش و حفاری زمین آغاز می گردد. تاثیرات اجتماعی از لحظه ای آغاز می شود که حدسی به میان می آید. حتی یک شایعه می تواند تاثیرات اجتماعی در پی داشته باشد و غالبا هم اینگونه است که بزرگترین تاثیر اجتماعی هراس و اضطراب ناشی از یک پروژه توسعه شهری است

برخی از سودمندی های مطالعات اتا را می توان به قرار زیر برشمرد:

-         هر چه بیشتر مردم سهمی در تصمیم گیری داشته باشند پویاتر می شوند، سرمایه اجتماعی ساخته می شود و ضمن به حداکثر رسیدن سودمندی های پروژه از پیامدهای زیانبار آن جلوگیری می‌گردد.

-         سودمندی هایی نیز برای دست اندر کاران پروژه دارد ازجمله اینکه: زمینه‌ی تصمیم گیری بهبود می یابد، روابط بهتر با اجتماعات محلی برقرار شده و از اشتباهات پر هزینه اجتناب می شود.

-         بدنه‌ قانون گذار دولت از تصمیات بهتر سود می برند. یعنی اطلاعات بیشتری برای تصمیم گیری دارند.

-         هم چنین موسسات مالی اطلاعات بهتری برای ارزیابی ریسک به دست می آورند

ازاینرو ضروری به نظر ی رسد از این پس تمامی پروژه های اجرایی و عمرانی مدیریت شهری دارای پیوست اجتماعی باشند و این پیوست برمبنای مطالعات دقیق و سیستماتیک و برخوردار از سطوح قابل قبول اعتبار و پایایی فراهم شده باشد

اهمیت این امر تا بدانجاست که شهرداری تهران در سال 1386 با بازنگری درساختار بروکراتیک خود و به دنبال مصوبه شورای اسلامی شهر تهران اقدام به تاسیس "اداره ارزیابی و پیوست اجتماعی و فرهنگی" نموده  http://ataf.tehran.ir) (

این نکته می بایستی مطمح نظر قرار گیرد که با توجه به روند رشد سریع جمعیت در رشت که عمدتا به علت نرخ های بالای مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچکتر اطراف آن است جهت حل معضلات مرتبط با مساله ترافیک، توسعه حمل و نقل عمومی ضروری به نظر می رسد و بدیهی است که در این راستا ممکن است در مواردی نیاز به قطع 37 اصله درخت و یا حتی تعدادی بیشتر از این میزان وجود داشته باشد(( یکی از شاخص های" کیفیت زندگی شهری" ، همانا شاخص "ارتباطی و حمل و نقل" است که متغیرهای اصلی تشکیل دهنده آن عبارتند از: وسائل ارتباطی، وسایل حمل و نقل عمومی، جریان ترافیک و رضایت از سفرهای درون شهری)

(Fakoohe ,naser, urban Anthropologe ,Tehran, Ney publication.p. 208 (In persion),2004)

از این منظر تعهد مدیریت شهری جهت توسعه و گسترش خطوط حمل و نقل عمومی و اتوبوس تندرو تعهدی قابل ستایش و در راستای ارتقاء شاخص کیفیت زندگی شهروندان می باشد تنها ایرادی که می توان بدان گرفت این است که به علت دست کم گرفتن اهمیت پیوست اجتماعی این طرح  با بازخوردهای منفی اجتماعی مواجه گردیدند که انتظار می رود در خصوص سایر پروژه های عمرانی در مقیاس  کلان شهری با درنظر گرفتن این فاکتور تاثیرگذار از تکرار چنین بحران هایی ممانعت به عمل آید

پیشنهادات:

-         به منظور باسازی فضای بی اعتمادی مابین مدیریت شهری و شهروندان پیشنهاد می شود این مدیریت، نهضت درختکاری گسترده و جنبش "شهر سبز" را در دستور کار خود قرار دهد شهروندان تنها به نهضت آسفالت و اجرای طرح های عمرانی نیاز نداشته بلکه به همان اندازه و یا حتی بیش از آن یک شهروند احتیاج دارد که پس از خروج از منزلش علاوه بر ساختمان و بتون آرمه و سیمان و جاده بتواند فضای سبز، درخت، گل و .... را مشاهده کند چنین مناظر شهری تاثیرات روانشناختی قابل توجهی بر روحیه انسانی داشته و به تلطیف مناسبات انسانی در سطح شهر یاری می رساند

-         با وجود آنکه شهر رشت در یکی از سرسبزترین مناطق اقلیمی – جغرافیایی ایران واقع شده، سرانه فضای سبز آن بسیار محدود بوده و حتی از بسیاری از شهرهای کویری نیز کمتر است که این امر جای تاسف دارد به نظر می رسد بخشی از واکنش منفی شهروندان درخصوص قطع درختان بلوار امام ناشی از درک همین نکته بوده که شهرشان از فضای سبز محدودی برخوردار و لذا قطع درختان اقدامی نادرست است ازاینرو اهتمام و توجه جدی در راستای گسترش فضای سبز و ارتقاء سرانه فضای سبز شهر می تواند اقدامی موثر در ترمیم این وضعیت باشد . همچنین ضروری است در این راستا از اقدامات صوری که تنها در پی عددسازی و بالا بردن این نرخ سرانه به نحو تصنعی است اجتناب شود به عنوان مثال ایجاد بوستان و پارک در مناطقی مانند جاده لاکان اگرچه قابل ستایش بوده اما به علت عدم دسترسی سهل الوصول بخش قابل توجهی از شهروندان  بدان به دلیل موقعیت مکانی دورافتاده آن، صرفا اقدامی تصنعی به منظور ارتقاء سرانه فضای سبز به نحو صوری بدون تاثیرگذاری موثر در زندگی واقعی شهروندان تلقی می گردد

-         در اجرای طرح های عمرانی شهری بالاخص در مواردی که با تبعات زیست محیطی و یا تخریب بافت های تاریخی شهر همراه است حتما مشورت با NGOها و سازمان های مردم نهاد فعال در حوزه محیط زیست یا میراث فرهنگی به عمل آید تا حتی المقدور ضرب کار گرفته شده و تبعات آن تعدیل گردد

-         بازسازی روابط عمومی شهرداری رشت فی الفور در دستور کار قرار گیرد چرا که اجرای موفق چنین طرح هایی،پیش و بیش از هرچیز نیاز به بسترسازی رسانه ای، سنجش دقیق افکار عمومی و تلاش در جهت هم نظر ساختن عامه شهروندان به منظور تضمین موفقست اجرای طرح دارد به نظر می رسد عدم چابکی و ضعف این بخش از بروکراسی شهرداری در آینده نیز می تواند پیامدهای جبران ناپذیری داشته هزینه های بالایی را بر مدیریت شهری تحمیل نماید روابط عمومی دستگاه های مرتبط با مدیریت شهری، بایستی ضمن راه اندازی بانک های اطلاعاتی تخصصی پاسح دهنده ای حرفه ای به سوالات سرمایه گذاران،اصناف،سازمانها، دانشگاههاو رسانه های خبری موجود در سطح جامعه باشند.این سوالات شامل سوالات ابتدائی و پایه ای موضوع ، درخواست برای تشریح جزئیات بخشی از طرح برای افراد،گروه ها و یا صنوف خاص،تقاضا برای توضیح بیشتر برای کاهش نگرانی ها  و ارائه پاسخ و توضیحات کارشناسی به رسانه ها و دست اندرکاران فعالیت خاصی را شامل می شود که در هر حال نیازمند پاسخهای صادقانه،صحیح،منطقی برای ابهام زدائی دراجرای  پروژه های شهری و فراهم آوردن زمینه مشارکت شهروندان در اجرای آن است که بیش از پیش نقش خطیر و پررنگ روابط عمومی ها در این موضوع و انجام برنامه های ارتباطی برای تمامی مخاطبان با توسل به تمامی ظرفیت های ارتباطی موجود و بهره گیری از قابلیتهای رسانه های مختلف توسط روابط عمومی ها را یادآوری می نماید

  • ۹۴/۰۶/۲۶
  • علیرضا فدائی پور

نظرات (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی